Để tồn tại và phát triển trong cuộc sống xã hội đang vận động không ngừng như hiện nay, mỗi con người phải có sự thích ứng tốt. Sự thích ứng là một trong những điều kiện để con người tham gia vào đời sống xã hội đầy biến động một cách có hiệu quả nhất. Trẻ em nói chung và trẻ 5 - 6 tuổi nói riêng còn non nớt về thể chất, yếu đuối về tinh thần và dễ dàng gặp phải những khó khăn, trở ngại, những nguy hiểm trong cuộc sống. Do đó, giúp trẻ có được sự thích ứng để vượt qua những khó khăn, trở ngại là điều vô cùng quan trọng. Trẻ 5-6 tuổi tiến vào bước ngoặt quan trọng của cuộc đời, đó là việc chuyển từ bậc học mầm non sang bậc học phổ thông.
Việc chuẩn bị cho trẻ 5-6 tuổi vào lớp 1 cần thực hiện đầy đủ các nội dung phù hợp với chương trình giáo dục mầm non. Các nội dung được xây dựng dựa trên 4 lĩnh vực chủ yếu gồm:
- Hoạt động phát triển thể chất: Bao gồm các hoạt động giáo dục phát triển vận động như: khả năng thực hiện vận động thô, vận động tinh trong sinh hoạt hàng ngày. Hoạt động giáo dục dinh dưỡng sức khỏe như: cung cấp những kiến thức, kỹ năng nhằm hình thành thói quen, hành vi có lợi cho sức khỏe.
- Hoạt động phát triển nhận thức: Bao gồm hoạt động khám phá khoa học; hoạt động làm quen với toán; hoạt động âm nhạc và tạo hình; hoạt động khám phá môi trường xã hội;
- Hoạt động phát triển ngôn ngữ: Bao gồm hoạt động phát triển khả năng nghe và nói; hoạt động kể chuyện, đọc thơ, đồng dao, ca dao, tục ngữ; trò chơi đóng kịch; kể chuyện sáng tạo; chuẩn bị cho việc học đọc, học viết;
- Hoạt động phát triển tình cảm và quan hệ xã hội: Bao gồm các hoạt động phát triển tình cảm: giáo dục ý thức về bản thân; giáo dục trẻ nhận biết và thể hiện cảm xúc, tình cảm với con người, sự vật và hiện tượng xung quanh; phát triển kỹ năng xã hội: giáo dục các hành vi và quy tắc ứng xử xã hội; giáo dục bảo vệ môi trường giúp trẻ có được một tâm thế sẵn sàng, một hành trang đầy đủ về mặt kiến thức để có thể thích ứng nhanh nhất với hành trình mới này cần đến sự chuẩn bị công phu, tỷ mỷ của người lớn. Các yếu tố bao gồm:
1. Yếu tố cá nhân của trẻ
Phát triển thể chất: Trẻ khỏe mạnh, có khả năng vận động tốt sẽ dễ dàng tham gia vào các hoạt động học tập và vui chơi.
Phát triển nhận thức: Trẻ có kỹ năng tư duy, ghi nhớ, tập trung và khả năng ngôn ngữ tốt sẽ dễ dàng thích nghi hơn.
Tính cách và cảm xúc: Trẻ tự tin, linh hoạt, thích khám phá thường dễ thích nghi hơn so với trẻ nhút nhát hoặc dễ lo lắng.
2. Yếu tố gia đình
Môi trường giáo dục tại nhà: Gia đình có điều kiện học tập tốt, bố mẹ quan tâm, khuyến khích học tập sẽ giúp trẻ chuẩn bị tốt hơn.
Mối quan hệ gia đình: Tình cảm gia đình ấm áp, bền vững giúp trẻ cảm thấy an toàn, tự tin khi bước vào môi trường mới.
Giáo dục kỹ năng sống: Gia đình dạy trẻ kỹ năng tự phục vụ, kỹ năng xã hội sẽ giúp trẻ hòa nhập tốt hơn.
Sự kết hợp hài hòa giữa các yếu tố này sẽ giúp trẻ 5-6 tuổi thích ứng tốt hơn khi bước vào lớp 1, tạo nền tảng vững chắc cho việc học tập và phát triển trong tương lai.
Tuy nhiên, trong quá trình trẻ tham gia các hoạt động chuẩn bị đến trường phổ thông cũng có những yếu tố chủ quan, khách quan khác nhau ảnh hưởng đến sự thích ứng của trẻ. Việc xác định được những yếu tố ảnh hưởng đến sự thích ứng của trẻ 5-6 tuổi trong các hoạt động chuẩn bị đến trường phổ thông là việc làm cần thiết. Việc làm này giúp các nhà giáo dục và các bậc cha mẹ trẻ có những biện pháp tác động phù hợp và hiệu quả hơn nhằm nâng cao mức độ thích ứng cho trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động chuẩn bị vào lớp 1. Một trong những yếu tố có sức ảnh hưởng lớn đến sự phát triển tâm lý nói chung và sự thích ứng của trẻ nói riêng đó là hoàn cảnh gia đình.
Gia đình là môi trường sống, môi trường văn hoá đầu tiên của mỗi con người. Với phương thức chăm sóc bằng tình thương yêu ruột thịt, bằng cách giao tiếp trực tiếp và thường xuyên, gia đình có ảnh hưởng tuyệt đối đến quá trình phát triển của con người. Vấn đề cốt lõi trong mỗi gia đình là mối quan hệ của cha mẹ và con cái.
Gia đình thường xuyên có những hoạt động cùng nhau giữa các thành viên như: trò chuyện, giao lưu, trao đổi, cùng chơi, cùng ăn uống, cùng nghỉ ngơi… giữa bố - mẹ, bố mẹ - con cái sẽ có ảnh hưởng tích cực đến trẻ, kích thích việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ. Thông qua các hoạt động chung với gia đình, trẻ thoải mái trò chuyện, bộc bạch suy nghĩ, hiểu biết của mình, trẻ học cách thể hiện xúc cảm, tình cảm của mình bằng ngôn ngữ; từ đó, hình thành trong tư duy của trẻ thái độ coi trọng ngôn ngữ - “nguyên liệu” nuôi dưỡng thói quen đọc sách sau này của trẻ. Trước môi trường hoạt động mới, trẻ luôn có được cảm giác an toàn, giúp trẻ yên tâm, vui vẻ hồn nhiên, mạnh dạn thăm dò, thử nghiệm, tìm cách tác động lên sự vật hiện tượng, phát huy được tiềm năng cả về thể chất và tâm lý. Trái lại, nếu trẻ phải sống trong gia đình thiếu sự quan tâm chăm sóc về vật chất hoặc tinh thần từ cha mẹ hay người thân, trẻ không có cơ hội được cùng cha mẹ và các thành viên khác tham gia những hoạt động chung với nhau sẽ là một thiệt thòi lớn đối với trẻ.
Ở trong gia đình, cha mẹ và những người thân là người thầy đầu tiên của trẻ. Cha mẹ dạy trẻ biết lễ phép với mọi người trong giao tiếp dần dần trẻ học cách ứng xử phù hợp, biết kiềm chế hành vi, xúc cảm theo chuẩn mực xã hội. Đặc biệt đối với trẻ 5-6 tuổi, thông qua sự chuẩn bị kĩ càng các điều kiện phát triển cho trẻ, trẻ sẽ học hỏi, tiếp nhận được các giá trị sống tốt đẹp, hình thành nên những kĩ năng sống tích cực, có tâm thế tự tin, vui vẻ thoải mái và dễ dàng thích ứng với những hoạt động mới hoặc những điều kiện mới trong các hoạt động khi học tập ở lớp 1.
3. Yếu tố từ nhà trường mầm non
Chương trình giáo dục: Chương trình mầm non xây dựng phù hợp, có các hoạt động chuẩn bị vào lớp 1 giúp trẻ làm quen với môi trường tiểu học.
Giáo viên mầm non: Giáo viên giàu kinh nghiệm, hiểu tâm lý trẻ sẽ giúp trẻ dễ dàng tiếp cận và học hỏi hơn.
Môi trường lớp học: Không gian học tập thân thiện, sáng tạo, có nhiều tài liệu và đồ chơi giáo dục giúp trẻ phát triển toàn diện.
4. Yếu tố từ trường tiểu học
Môi trường học tập: Trường tiểu học với cơ sở vật chất đầy đủ, môi trường thân thiện sẽ giúp trẻ nhanh chóng thích nghi.
Phương pháp giảng dạy: Giáo viên tiểu học sử dụng phương pháp giảng dạy tích cực, kết hợp học tập và vui chơi giúp trẻ hứng thú học tập.
5. Yếu tố xã hội
Bạn bè đồng trang lứa: Trẻ có bạn bè thân thiết sẽ dễ dàng hòa nhập và tham gia vào các hoạt động học tập.
Tác động của cộng đồng: Cộng đồng hỗ trợ giáo dục, tổ chức các hoạt động bổ ích sẽ giúp trẻ có cơ hội rèn luyện kỹ năng xã hội.
Như vậy, thích ứng của trẻ 5-6 tuổi trong các hoạt động chuẩn bị cho trẻ đến trường phổ thông là sự thay đổi của trẻ 5-6 tuổi về nhận thức, hành vi, thái độ nhằm vượt qua những trở ngại, khó khăn trong hoạt động vui chơi, học tập, sinh hoạt hàng ngày để hình thành và phát triển các phẩm chất tâm lý cần thiết của một người học sinh trong tương lai. Có nhiều yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến sự thích ứng của trẻ 5-6 tuổi trong các hoạt động chuẩn bị vào lớp 1. Trên cơ sở phân tích nội dung ảnh hưởng của các yếu tố đến sự thích ứng của trẻ 5-6 tuổi trong các hoạt động chuẩn bị vào lớp 1, cần có cơ sở đưa ra một số biện pháp tác động và kiến nghị nhằm giúp trẻ dễ dàng có được sự thích ứng, đồng thời góp phần nâng cao hơn nữa chất lượng nguồn lực con người trong tương lai về việc chuẩn bị cho trẻ bước vào lớp một.
Người viết: Ngô Thị Thu Hiền - Khoa Bồi dưỡng
